Pułtusk - ośrodek dóbr biskupich na wschodnim Mazowszu, Pisał Tadeusz Żebrowski, nazwa wymieniona po raz pierwszy w bulli papieskiej w roku 1232. Miasto niewątpliwie było świadkiem tworzenia zrębów państwowości polskiej na Mazowszu. Około XI wieku losy ośrodka miejskiego zespoliły się biskupstwem płockim. Pułtusk był znaczącym ośrodkiem oświaty przez stulecia świetności I Rzeczpospolitej.
     Następnie w okresie wielkiej próby historii: utraty niepodległości, walki o jej odzyskanie, narodziny II Rzeczpospolitej, II Wojny Światowej i okupacji oraz powojennych lat PRL-u. Miasto w ciągu wielu stuleci nie wyróżniało się ani handlem i rzemiosłem, ani dynamicznym rozwojem. Zasłynęło natomiast w kraju u po za granicami Państwa szkołami oraz całym środowiskiem licznych, wybitnych nauczycieli i wychowanków:

• Piotr Skarga,
• Stanisław Grodziski,
• Benedykt Herbert,
• Jakub Wujek,
• Marcin Łaszcz,
• Andrzej Bobola,
• Maciej Kazimierz Serbiewski,
• Andrzej Batory,
• Jerzy Ossoliński.

Losy Pułtuska w XIX i XX wieku.

     Pułtusk odgrywał ważną role strategiczną na ważnych szlakach wiodących ze stolicy Warszawy na wschód. Stąd wychodziły armie cesarza Francji Napoleona na Moskwę. Wydarzenie to upamiętnia napis na Łuku Triumfalnym w Paryżu. W XX wieku miasto kojarzy się z bohaterskimi zmaganiami Polaków w wojnie w 1920 roku z najazdem Bolszewików. Świadectwem tego wydarzenia jest miejscowy cmentarz żołnierski, miejsce wiecznego spoczynku obrońców ojczyzny.
     W latach 1918 - 1939 ożywiło się znacząco życie gospodarcze, społeczno - kulturalne. Czerpiąc z bogatej tradycji miejscowej historii ośrodka szkolnictwa i kultury. W obliczu nieuchronnej wojny z III Rzeszą 1 września 1939 roku ludność i władze miasta starały się odeprzeć atak Niemców. 5 września 1939 roku oddziały niemieckie podeszły pod Pułtusk. 7 września do miasta wkroczyły oddziały Wehrmachtu. Powiat został podzielony pomiędzy III Rzeszą i Generalną Gubernię. Władze hitlerowskie zmieniły nazwy miejscowości i ulic. Pułtusk otrzymał nazwę Ostenburg (wschodni Gród). Od pierwszych dni hitlerowskiego panowania na Mazowszu Północnym rozpętano masowy terror wobec ludności żydowskiej, która stanowiła w Pułtusku około 48% ludności. W wielu miastach odbyły się liczne egzekucje żydów. Prześladowań nie uniknęli także pułtuscy Żydzi. Część z nich została rozstrzelana, lecz większość wygnana. Nielicznym mieszkańcom udało się uniknąć śmierci w getcie i za drutami hitlerowskich obozów zagłady,. Po latach II Wojny Światowej Ziemia Pułtuska poniosła ogromne zniszczenia w sferze materialnej. W ruiny i zgliszcza zamieniono około 8 574 domy, 40 szkół, 22 zakłady produkcyjne, 13 kościołów. W Pułtusku poważnych uszkodzeń doznały kościoły św. Piotra i Pawła, św. Krzyża, ewangelicki oraz bożnica i dzwonnica przy kolegiacie. Całkowicie zniszczono kościół św. Marii Magdaleny. Zniszczeniu legło około 80% miasta. Na tzw. Pułtuskiej wyspie pozostało zaledwie 10 budynków mieszkalnych nadających się do remontu i ponownego wykorzystania.